فصل پانزدهم: جسمانی بودن مبدأ مباشر افعال و حرکات طبیعی (علیت مباشر صورت نوعی برای افعال و حرکات طبیعی)

گفته شد که هر حرکت و متحرکی به محرک عقلی مفارق وابسته است. این محرک مفارق عقلی، مبدأ بعید حرکات و متحرک‌هاست امّا ممکن نیست مبدأ قریب، مباشر و بی‌واسطه آن‌ها، مجرد عقلی باشد.

دلیل: حرکت‌های متعدد و متفاوت اجسام که سرانجام به عقل مفارق بازمی‌گردد، یا به این سبب در اجسام رخ داده است که 1ـ جسم هستند یا به این سبب که 2ـ قوه جسمانی دارند یا به این سبب که 3ـ عقل مفارق قوه‌ای دارد که حرکات اجسام بدان وابسته است.

فرض اول و دوم باطل است: اگر به سبب جسمیت باشد، (فرض اول) باید آن‌ حرکات مختلف در همه اجسام وجود داشته باشد، زیرا جسمیت مشترک میان آن‌هاست. (فرض سوم) اگر به سبب وجود قوه‌ای در عقل مفارق باشد یا 1ـ آن قوه، خود مفارق است یا 2ـ اراده آن است. اگر خود مفارق باشد، نسبت مفارق با همه موجودات و حرکات، یکسان و برابر است، پس باید همه حرکات در همه اجسام محقق شود، حال آن‌که این‌گونه نیست. اگر اراده آن باشد، یا علت تعدد اراده‌های مفارق، خود اجسام هستند یا غیر اجسام. اگر جنبه جسمیت اجسام باشند، همان‌گونه که نسبت عقول به همه چیز برابر است، اراده آن‌ها هم نسبت به همه چیز برابر است. اگر مربوط به جسمیت اجسام نباشد بلکه مربوط به ممیّزات آن باشد، این ممیّزات در نهایت به علل مفارق برمی‌گردد. تعلق اراده مفارق به این ممیّزات یا به سبب جسم است که گفته شد یا گزاف است که اراده گزاف برای مفارق محال است. پس فرض دوم درست است که اجسام قوه‌ای جسمانی دارند که مبدأ قریب افعال متعدد و مختلف آن‌هاست.

حاصل: منشأ حرکات مختلف اجسام:

1ـ خود جسم است، در این صورت باید همه اجسام، آن حرکات مختلف را داشته باشند.

2ـ عقل مفارق است. نسبت عقل مفارق به همه چیز برابر است و سبب حرکت‌های مختلف نمی‌شود.

3ـ ارادۀ عقلِ مفارق است ولی عقل، اراده گزاف ندارد.

4ـ چیزی غیر از صورت جسمی، غیر از مبدأ مفارق و غیر از اراده آن است. آن، صورت نوعی است که تفاوت آن‌ها سبب تفاوت اجسام در حرکت و سکون اجسام است.