فصل دوازدهم: اجتماع مبادی حركات مختلف در شیئ واحد (ص216)

اگر مقصود از این حركات مختلف، اجناس حركات است، اجتماع مبادی، ممکن است، یعنی شئ واحد می‌تواند در آنِ واحد، هم حركت جوهری داشته باشد هم أینی، هم وضعی، هم كمّی و هم كیفی. البته در فلك حركت كمّی، كیفی و أینی معنی ندارد.

در برخی حركات نمی‌شود در آنِ واحد، مبدأ هر دو وجود داشته باشد: 1ـ امتناع وجود مبدأ دو میل مستقیمِ متضاد در شئ واحد. مانند این‌كه در یك عنصر در آنِ واحد، هم مبدأ میل مستقیمِ رو به بالا وجود داشته باشد و هم مبدأ میل مستقیمِ رو به پایین. 2ـ امتناع وجود مبدأ میل حركت مستقیم و مبدأ میل حركت مستدیر، در شئ واحد در آنِ واحد، زیرا لازم می‌آید وقتی شئ می‌خواهد حركت كند، در آنِ واحد از آن جهت كه مطلوبش هدفی است كه روی خط مستقیم است، به مطلوبش نزدیك شود و از آن جهت كه مطلوبش در جهت خط مستدیر است، از آن منصرف شود و امكان ندارد شئ در آنِ واحد هم به‌سوی چیزی حركت كند و هم از آن فرار كند.

حركت مستدیر، طبیعی است یا ارادی؟ حركت مستدیر یا ارادی است یا نتیجه دو مبدأ و علت مختلف است.