مرحله دهم: عقل و معقول - فصل هجدهم: تقسیم علم
علم از نظر ما، خودِ وجود مجرد است. تقسیم یا با افزایش فصل است یا مشخصات فردی یا عوارض که هیچکدام در مورد وجود به کار نمیرود، زیرا وجود جنس نیست تا با فصول، به انواع، با مشخصات، به افراد و با عوارض به اصناف تقسیم شود. پس همانگونه وجود، انواع، اصناف و افراد ندارد، علم هم همینگونه است. علم مانند وجود، هویت شخصی بسیط است که تحت هیچ ماهیت و عنوان کلی نمیگنجد.
از آنجا که علم با معلوم متحد است، همانگونه که وجود با ماهیت متحد است، تقسیم علم تابع تقسیم معلوم است. به همین سبب است که گفتهاند: علم به جوهر، جوهر است و علم به عرض، عرض است و علم به هر چیزی از گونه همان چیز است. بر این اساس تقسیم علم از این قرار است:
1ـ برخی از علوم، واجب است مانند علم واجب تعالی. 2ـ برخی ممکن است مانند علم ماسوا. 3ـ برخی جوهر است مانند علوم جواهر عقلی. 4ـ برخی عرض است مانند علوم حصولی که از نظر مشهور قائم به ذهن است ولی از نظر ما علم عرضی، صفات معلومات است که صورت آنها نزد نفس حاضر میشود. چنانکه در جای خود گفته شد که تعقل، حلول صورت معلوم در نفس نیست بلکه تمثل معلوم نزد عقل و اتحاد آن با نفس است.
ولی از نظر جمهور، صور علمی به دلیل مساوی بودن آنها با ماهیت مدرَک، من حیث هو یا جوهر است یا عرض. آنچه که جوهر است، جوهر ذهنی است و آنچه که عرض است، عرض ذهنی است.
(و من حیث وجودها، ص383) امّا از حیث وجود خارجی آنها، همه اعراض هستند، زیرا در خارج، موضوع دارند و موضوع آنها اگر صورت خیالی باشند، نفس است و اگر صورت عقلی باشند، عقل است و هرچه موضوع داشته باشد، عرض است. پس صور علمی در خارج، عرض است. اشکال وجود ذهنی بر همین تلقی جمهور از صور علمی وارد است و از عهده پاسخ آن برنمیآیند.
(و قسمة اخری) تقسیم دیگر: 1ـ علم فعلی مانند علم باری تعالی به ماسوا و علم سایر علل به معلولات خود. 2ـ علم انفعالی مانند علم ماسوا به غیر معلول خود که بدون انفعال و تغییر عالم پدید نمیآید، یعنی علم ارتسامی در نفس یا آلات نفس. 3ـ علمی که نه فعلی است نه انفعالی مانند علم عقول به ذات خود و به آنچه از آنها غایب نیست و تعقل آنها با ارتسام صور نیست. گاهی یک علم از جهتی فعلی است و از جهتی، انفعالی مانند علوم حادثی که در مواد خارجی تأثیر دارد.
علم مانند وجود، امری تشکیکی است و برخی اقدم، اول و شدید است و برخی، غیراقدم، غیراول و ضعیف است. مانند اولیت و اقدمیت و اشدیت علم حق تعالی بر سایر علوم؛ مانند علم به علت نسبت به علم به معلول.
اطلاق علم بر فعل، انفعال و اضافه مانند تعلیم، تعلم و عالمیت، مجازی است.
