فصل دهم: احکام مشترک علل چهارگانه (ص191)

اقسام علت: 1‌ـ بالذات و بالعرض 2‌ـ قریب و بعید 3‌ـ عام و خاص 4‌ـ کلی و جزئی 5‌ـ بسیط و مرکب 6‌ـ بالقوه و بالفعل. حصر این اقسام عقلی نیست. در افادة تفصیلیة (ص220) تقسیم دیگری خواهد آمد.

یکم: تقسیم علل به بالذات و بالعرض

فاعل بالذات، مبدأ حقیقی فعل است ولی فاعل بالعرض مبدأ حقیقی فعل نیست.

اقسام فاعل بالعرض:

1ـ فاعلی که کاری انجام می‌دهد ولی پس از آن‌ کار فاعل حقیقی، فعل را ایجاد می‌کند مانند فاعلی که اضداد فعل را از بین می‌برد.

2‌ـ فاعلی که مانع را از بین می‌برد.

3‌ـ فاعلی که به اعتبار برخی از صفاتش کاری را انجام می‌دهد ولی به خاطر صفات دیگر فعل را به آن نسبت می‌دهند مانند الکاتب یبنی یا البانی یکتب.

4‌ـ اسناد غایات اتفاقی به فاعل طبیعی مانند شکستن سر کسی به سنگی که از بلندی افتاده است. سقوط از بلندی فعل طبیعی سنگ است ولی شکسته شدن سر بالعرض فعل آن است.

5‌ـ اسناد افعال مقارن معلول به فاعل.

(ص192) علت قابلی نیز بالذات و بالعرض دارد. قابل بالعرض نیز بر دو قسم است: 1‌ـ اسناد ضد مقبول حقیقی به قابل، مانند اسناد گرمی به آب که طبیعتش سرد است. 2‌ـ اسناد وصفی به قابل که قابلیت آن متوقف بر آن وصف نیست، مانند اسناد شفاء به طبیب. قابل بالذات مانند اسناد شکل به میز و بالعرض مانند اسناد رنگ‌ها به میز.

دوم: تقسیم علل به قریب و بعید

فاعل قریب، فاعل مباشر است و فاعل بعید، غیر مباشر.

مادّه قریب آن است که قبول صورت توسط آن متوقف بر چیز دیگری نباشد. مادّه بعید آن است که قبول صورت توسط آن متوقف بر چیز دیگری باشد. غایت و صورت هم قریب و بعید دارد.

سوم: تقسیم علل به خاص و عام

فاعل خاص آن است که یک چیز از آن منفعل شود و عام آن است که چند چیز از آن منفعل شود.

چهارم: تقسیم علل به کلی و جزئی

فاعل جزئی آن است که در شخصی، نوعی و جنسی بودن فعل تناظر داشته باشد. کلی آن است که تناظر نداشته باشد. اقسام دیگر فاعل هم همین‌گونه است.

پنجم: تقسیم علل به بسیط و مرکب

ششم: تقسیم علل به بالقوه و بالفعل